Karakteristieke planten in Trésor

Stichting Trésor Utrecht

Nachtschaden (Solanaceae)

Vijko Lukkien

foto Bas van de Riet		foto Bas van de Riet

In Nederland worden van deze familie in het wild een 8-tal soorten aangetroffen, waaronder Boksdoorn, Bitterzoet, Zwarte nachtschade en Doornappel.
Wie echt kennis wil maken met deze groep van planten zou eigenlijk naar Zuid-Amerika moeten gaan.
In dit gebied worden zeker zo'n 1600 soorten van de Nachtschade familie gevonden, verdeeld over 63 verschillende geslachten. Zuid-Amerika wordt dan ook als het centrum van diversiteit voor deze groep aangeduid.

Solanum-coriaceum

foto Bas van de Riet

De bij ons bekende Aardappel en Tomaat uit de Andes van Peru en Bolivia zijn eveneens Nachtschaden, waarvan de Aardappel als nummer 4 staat (qua gewicht) op de ranglijst van voor de mens belangrijke voedingsgewassen, wereldwijd. De Aardappel behoort tot het geslacht Solanum, die met 700 soorten in tropisch Amerika verreweg de grootste groep binnen deze familie vormt. Van dit geslacht zijn in Trésor tot op heden 6 soorten gevonden, waarvan twee hierbij worden afgebeeld: Solanum coriaceum en Solanum oppositifolium.

Wat het eerst opvalt is de grote gelijkenis van de bloemen met soorten (inclusief die van de Aardappel), die in Nederland voorkomen als Bitterzoet en Zwarte nachtschade.
De vormgeving van de vijftallige bloemen met een vijfpuntige kelk en kroon, met in het midden een 'kokertje' van vijf meeldraden, die één stamper omsluiten, is bijna identiek aan de soorten, die wij ook bij ons kunnen vinden.
De vrucht wordt in alle gevallen als 'bes' aangeduid en is hier afgebeeld bij Solanum oppositifolium.

De bloemen van Solanums worden op bijzondere wijze bestoven.
Zij bezitten geen nectar om bijvoorbeeld insecten te lokken. De belangrijkste attractie die deze bloemen vormen, is het stuifmeel dat bijen en hommels gebruiken om hun jongen te voeren.

De speciale bestuivingsinrichting voor met name het bezoek door bijen, wordt gekenmerkt door de poriën aan de top van de helmhokjes van de meeldraden, waardoor het stuifmeel vrijkomt.

Solanum oppositifolium

foto Bas van de Riet

Dit stuifmeel wordt er als het ware uitgeschud door een bijzonder gedrag van bijen, wat bekend staat als 'gonzen' (in de Engelse taal aangeduid als buzz-polination).
Dit gonzen ontstaat door snelle trillingen van de vleugelspieren (tot 300 slagen per seconde!), waardoor het stuifmeel vrij getrild wordt en opgevangen door de bijen.
Hierbij komt tevens stuifmeel op de stamper in het midden van de bloem terecht, waardoor zaadzetting en vruchtvorming kan plaatsvinden.

Naast een aantal economisch belangrijke gewassen als Aardappel, Tomaat, Aubergine, Spaanse pepers en Tabak, levert deze plantenfamilie ons ook een aantal populaire sierplanten op, waarvan de Petunia waarschijnlijk het meest bekend is.